Verouderde browser

U gebruikt een verouderde browser. DNB.nl werkt het beste met:

De uitdagingen voor onze economie in 2023

Achtergrond

2022 was een turbulent jaar met grote gebeurtenissen wereldwijd, vrijwel iedereen heeft daar in meer of mindere mate de gevolgen van ondervonden. Ook dit jaar zien we dit duidelijk terug in onze economie. De belangrijkste zaken op een rij.  

Gepubliceerd: 23 maart 2023

De uitdagingen voor onze economie in 2023 - DNB jaarverslag 2022

Eerst een korte terugblik op 2022. Welke grote ontwikkelingen zagen we in de economie?

Het jaar begon met een groeispurt

Na het aflopen van de coronamaatregelen in de eerste helft van het jaar trok de economie aanvankelijk heel snel aan. Deze snelle groei en de sterke stijging van energie- en grondstofprijzen door de oorlog in Oekraïne zorgden voor een ongekend hoge inflatie van 11,5%. De kosten voor met name energie-intensieve bedrijven, zoals bakkerijen en glastuinbouwbedrijven, stegen. De koopkracht van huishoudens nam sterk af, in het bijzonder voor de lagere inkomens.

Centrale banken koersen op lagere inflatie

Een afremming van de economie was nodig om de inflatie onder controle te krijgen, en de afkoeling van de economie die in de tweede helft van het jaar plaatsvond, was om die reden niet onwelkom. De Europese Centrale Bank (ECB) startte in 2022 met het versneld afbouwen van de aankoopprogramma’s voor schuldpapier. Daarbij verhoogde de ECB in de tweede helft van 2022 de rente verschillende keren om de torenhoge inflatie te beteugelen. Het doel van de ECB is een inflatie van 2%, eind 2022 was dit in de Eurozone 9,2 %, en de ECB zal zo lang het nodig is de rente verhogen om dat te bereiken.

Wie doet wat bij hoge inflatie?

Waar staan we nu met de inflatie? Bekijk de video

Wat merken we in 2023 van de inflatiebestrijding van centrale banken?

De ECB is in 2023 doorgegaan met het verhogen van de rente. In maart staat de depositorente inmiddels op 3%. Die hogere rente is nodig om de inflatie omlaag te krijgen en raakt burgers, bedrijven, de overheid en centrale banken op verschillende manieren.

Banken moeten zich instellen op de hogere rente

Na een lange periode met een lage rente waarin geld gratis was, moeten financiële instellingen zich nu instellen op een wereld met een positieve rente. Doorgaans hebben banken daar voordeel van. Maar banken met een slecht risicobeheer kunnen, zoals we hebben gezien in de VS en Zwitserland, in de problemen komen. Dit is niet goed voor het vertrouwen in de sector. Maar de situatie is nu heel anders dan tijdens de financiële crisis. Banken hebben grotere reserves en zijn beter voorbereid op lastige omstandigheden.

Hogere rente doet huizenprijzen dalen

De 10-jaars hypotheekrente (met Nationale Hypotheek Garantie) steeg in 2022 van 0,9% naar 3,9%. Dat betekende een kentering voor de oververhitte woningmarkt. Dit en de toegenomen onzekerheid en de afkoelende economie zorgden ervoor dat de huizenprijzen vanaf medio 2022 maandelijks daalden. Dit leidde niet meteen tot problemen. Dit komt onder meer doordat de banken goede reserves hadden aangelegd en omdat er tegenwoordig minder aflossingsvrije hypotheken worden verstrekt. Hierdoor staan huizen bij een prijsdaling minder snel “onder water”.  Het betekent overigens ook nog niet dat het makkelijk is geworden voor starters om een huis te kopen; het financieren van een hypotheek is voor hen lastiger geworden. En er is nog steeds een tekort aan woningen.

Hogere rente zorgt voor hogere dekkingsgraad pensioenfondsen

De hogere rente leidde bij de pensioenfondsen tot een hogere dekkingsgraad. Hoewel de aandelenbeurzen onder invloed van inflatie en rente wereldwijd slecht presteerden, bedroeg het hoogtepunt in 2022 toch ongeveer 120%. Mede hierdoor konden pensioenfondsen voor het eerst sinds lange tijd weer indexeren; positief voor de koopkracht van ouderen.

Hogere rente vraagt om voldoende buffers op de begroting

Net als bij een huishouden, kunnen rentelasten van leningen uit het verleden een land lang achtervolgen. De oplopende rente betekent dat ook voor de overheid lenen duurder is geworden. Het is dus belangrijk dat de overheid terugkeert naar een financieel beleid waarbij hogere uitgaven elders op de begroting gecompenseerd worden. Dit is ook nodig gezien de grote uitdagingen waar we voor staan zoals de klimaattransitie, de vergrijzing en de noodzaak van het creëren van buffers om toekomstige schokken te kunnen opvangen.

Hogere rente leidt tot verlies DNB

De hogere rente zorgt ervoor dat DNB meer rente betaalt op de tegoeden die commerciële banken bij DNB aanhouden. Terwijl de inkomsten uit het bezit van staatsobligaties, een flink toegenomen bezit als gevolg van de aankoopprogramma’s van de ECB, niet meestijgen. Dit leidt tot verliezen voor DNB. De verliezen houden naar verwachting nog enige jaren aan. Het verlies zou zo hoog kunnen oplopen dat ook de buffer van ruim 11 miljard van DNB niet voldoende is. Zie ook: Vier vragen over de winstwaarschuwing van DNB.

Waarom centrale banken de rente verhogen om inflatie omlaag te krijgen?

Een rentestijging is bedoeld om de economie af te remmen en te zorgen dat de inflatie daalt. Hoe dat werkt? Een hoge rente maakt het duurder om geld te lenen. De rente maakt het ook aantrekkelijker om geld te sparen. Dat zorgt ervoor dat mensen en bedrijven minder geld uitgeven. En dan neemt de vraag af. Het gevolg daarvan is dat de prijzen minder hard stijgen waardoor de inflatie afneemt.

Lees meer:

Hoe kunnen we hier nu het best mee omgaan?

De sterk gestegen prijzen hebben duidelijk veel invloed op onze samenleving. Centrale banken blijven zo lang dat nodig is inzetten op het verlagen van de inflatie en dat voelen we duidelijk in onze economie. Het leidt tot een aantal belangrijke aandachtspunten voor dit jaar.

Gerichte steun van de overheid

De hoge inflatie raakt sommige groepen in de samenleving onevenredig hard en de roep om overheidssteun voor deze groepen is begrijpelijk. Maar tegelijkertijd kost deze steun geld, en een te ruim begrotingsbeleid zou de inflatie bij de huidige aanbodkrapte doen stijgen en het lastiger maken voor de centrale bank om de inflatie naar beneden te krijgen. Het is daarom belangrijk dat financiële steun van de overheid gericht is op degenen die het hard nodig hebben, dat er een einddatum aan zit en dat de steun elders op de begroting wordt gecompenseerd.

Hogere lonen maar geen automatische prijscompensatie

Hogere lonen kunnen de pijn van het koopkrachtverlies als gevolg van de inflatie enigszins verzachten, met name in sectoren met een hoge arbeidsproductiviteit en winstgevendheid. Maar sectoren die erg te lijden hebben onder de hoge energieprijzen zijn mogelijk beter af met iets minder loonstijging. Volledige en automatische compensatie van prijzen door de lonen te verhogen zou het risico op het fenomeen van een loon-prijsspiraal doen toenemen. Dit kan de inflatie nog meer doen toenemen en is daarom hoe dan ook niet verstandig.

In deze infograpic wordt uitgelegd hoe een loon-prijsspiraal kan ontstaan. Doordat prijzen stijgen, willen werknemers meer loon, maar wanneer de lonen stijgen, stijgen de kosten voor bedrijven ook. Dit zorgt ervoor dat bedrijven hun prijzen verhogen waardoor de prijzen voor consumenten vervolgens opnieuw zullen stijgen. Dit noem je een loon-prijsspiraal.

Beter inspelen op de krapte op de arbeidsmarkt

Dat de lonen niet al eerder substantieel stegen is gezien de tekorten aan arbeidskrachten opmerkelijk te noemen. De krapte is ook structureel, onder andere vanwege de vergrijzing, en zal ondanks de verwachte groeivertraging van de economie dus niet verdwijnen. Het tekort aan personeel dreigt de ambities op het terrein van woningbouw en verduurzaming te belemmeren. Wie installeert de zonnepanelen en de warmtepompen? Personeelstekorten brengen ook veel ondernemers in een lastig parket.
Om het tekort aan arbeidskrachten het hoofd te bieden is een brede aanpak nodig. Bijvoorbeeld door slimmer en efficiënter te werken. Maar ook door het aantrekkelijker te maken om meer uren te werken. Hiervoor is een rol weggelegd voor de overheid, werkgevers en werknemers.

Nog sneller verduurzamen

De oorlog in Oekraïne is nog niet ten einde en de ontwikkeling van energieprijzen blijft een belangrijke en onzekere factor die grote invloed kan hebben op onze economie. Hoge energieprijzen geven burgers en bedrijven prikkels om duurzamere keuzes te maken. Het kan hierbij gaan om simpele gedragsveranderingen, maar ook om omvangrijke investeringen in energie-efficiëntie. Het is belangrijk dat de hoge energieprijzen niet te veel gedempt worden door compenserende overheidsmaatregelen, want dan zou de prijsprikkel mogelijk verdwijnen en de verduurzaming vertragen. Dat is ongewenst omdat klimaatverandering onze welvaart in de meest brede zin van het woord behoorlijk kan ontwrichten. De tekorten aan materiaal en personeel vormen een groot obstakel bij het verduurzamen van onze energie-infrastructuur. Verduurzamen kan alleen wanneer deze problemen worden aangepakt.

Shutterstock Zonnepanelen JV

Samen optrekken

Het is een onzekere tijd. Des te belangrijker is het om de economische tegenstellingen tussen bevolkingsgroepen te verkleinen en polarisatie tegen te gaan. Daarnaast zijn buffers bij de overheid en de financiële sector om eventuele klappen op te vangen van groot belang. Voor Nederland als kleine en open economie geldt hierbij ook nog eens dat wij alleen maar floreren wanneer het ook Europa en de rest van de wereld goed gaat. De toekomst van Nederland ligt in Europa. Niet alleen vanwege de oorlog en onze veiligheid, maar ook vanwege onze economische welvaart nu en in de toekomst.

Meer weten?

Dit artikel is gebaseerd op ons jaarverslag.

Ga naar het jaarverslag

Bekijk het hele interview met Klaas Knot

Ontdek gerelateerde artikelen