Speech president Knot - Pensioenseminar 12 september 2012

Speech
Datum 12 september 2012
Tijd 13:20 uur
Lokatie DNB Pensioenseminar 2012, Bussum
Spreker Klaas Knot

Woensdag 12 september 2012 - President Klaas Knot heeft het jaarlijkse Pensioenseminar als eerste iin een rij van 4 sprekers geopend. Zijn hoofdboodschap was dat de oorzaken van de pensioenproblemen niet vanzelf weer voorbij zouden gaan en dat handelen dus geboden was.

Dames en heren,

De capriolen van Charles in het filmpje doen mij denken aan een scene in de openingsceremonie van de olympische spelen. Ik zag daar de Engelse koningin Elizabeth uit een helikopter duiken. Normaal gesproken zou ik daar van schrikken. Hoewel deze vrouw nog zeer actief is, is zij toch al 86 jaar oud en lijkt parachutespringen wat hoog gegrepen. Maar zij werd begeleid door James Bond. En dan weet je: alles komt goed. We kunnen rustig achterover leunen, want deze man lost alle problemen voor ons op. Zoals hij dat altijd doet. De wereld wordt gered en het meisje meestal ook.

In het echte leven is er helaas geen James Bond. We kunnen niet achterover leunen en wachten tot onze problemen vanzelf verdwijnen. In plaats daarvan moeten we zelf in actie komen om onze problemen op te lossen. Zo is het ook met de problemen waar u als pensioenfondsbestuurders mee te maken heeft. Ook die problemen gaan niet vanzelf weer weg.

Voordat de volgende sprekers ingaan op oplossingen, wil ik graag met u stilstaan bij twee oorzaken voor de pensioenproblemen. Oorzaken waarbij we er niet vanuit kunnen gaan dat ze vanzelf verdwijnen. De eerste is de lage rentestand en de tweede de hoogte en volatiliteit van het rendement op zakelijke waarden. Er is nog een derde oorzaak voor problemen bij pensioenfondsen waar ik vandaag verder niet op in zal gaan. Dat is natuurlijk de stijging van de levensverwachting. Ook deze zal niet vanzelf verdwijnen, maar met het verhogen van de pensioenrichtleeftijd wordt een begin gemaakt aan het oplossen van de problemen die de stijgende levensverwachting met zich mee brengt.

Als verklaring voor de lage risicovrije rente wordt regelmatig met een beschuldigende vinger naar de ECB gewezen. Voor ik in ga op de redenen waarom we er niet zomaar vanuit mogen gaan dat de risicovrije rente op korte termijn weer gaat stijgen, wil ik hier eerst enkele woorden over zeggen. In mijn optiek is het verwijt aan het adres van de ECB onterecht om twee redenen. Ten eerste stuurt het monetaire beleid de korte rente. Hoewel er een doorwerking is van de korte naar de lange rente, wordt de lange rente voornamelijk bepaald door andere factoren, zoals de verwachte economische groei. Ten tweede heeft het monetaire beleid een onveranderlijk en helder doel dat in het belang is van ons allemaal; en dat is prijsstabiliteit. Stabiele prijzen maken het voor consumenten gemakkelijk om te zien wanneer bijvoorbeeld de pindakaas duurder wordt vergeleken met de chocopasta. Stabiele prijzen verkleinen de kosten van inflatierisico’s en stimuleren daarmee investeringen. En stabiele prijzen voorkomen dat vermogen, bijvoorbeeld pensioenvermogen, wordt uitgehold door inflatie. De rentebeslissingen van de ECB worden primair geleid door deze ene doelstelling: het stabiel houden van de prijzen.

Een belangrijk element in het bepalen van de rentestand, zijn de economische vooruitzichten. In een economie die op volle toeren draait, hebben prijzen de neiging om te stijgen. Een hoge rente maakt het aantrekkelijk om te sparen en minder aantrekkelijk om te investeren, en kan daarmee de economie wat afremmen. Op die manier worden prijsstijgingen beteugeld. Tegenovergesteld hieraan hebben prijzen tijdens een recessie de neiging om te dalen. Een lage rente kan dan de economie stimuleren en zo een persistente prijsdaling voorkomen.

Dit brengt mij bij de eerste reden waarom de risicovrije rente nog wel eens langere tijd laag zou kunnen blijven. De crisis heeft duidelijk gemaakt dat wij met z’n allen teveel schulden hebben opgebouwd. Dit geldt voor banken, voor gezinnen en ook voor verschillende overheden. Deze schulden zullen in de komende jaren moeten worden afgebouwd. En dit remt de economische groei. Een gezin dat meer afbetaalt op zijn hypotheek, kan misschien even geen nieuwe auto kopen. De afbouw van schulden zou daarom langdurig kunnen leiden tot zwakke economische vooruitzichten. Op zichzelf bezien, is dit een situatie waar een relatief lage korte rente bij past.

Een tweede reden waarom de risicovrije rente nog langere tijd laag zou kunnen blijven, is een verandering in vraag en aanbod van risicovrije titels, zoals obligaties van landen met de hoogste kredietwaardigheid. De vraag naar risicovrije titels is tijdens de crisis sterk toegenomen. Tegelijkertijd hebben verschillende leningen de status risicovrij verloren, waardoor het aanbod is afgenomen. Denk bijvoorbeeld aan Spaanse overheidsleningen. Meer vraag en minder aanbod leidt tot een lage rente. Om het aanbod van risicovrije leningen weer te laten toenemen, moeten verschillende landen hun overheidsfinanciën fors saneren. Dit zal veel tijd kosten. Ondertussen zal de vraag naar risicovrije leningen waarschijnlijk hoog blijven. Strengere toezichtregels dwingen banken en verzekeraars grotere en veiligere buffers aan te houden, waardoor zij meer risicovrije titels zullen kopen.

Een derde en laatste reden waarom we er niet zomaar vanuit kunnen gaan dat de lange risicovrije rente op korte termijn weer zal stijgen, zijn de lessen uit het verleden. Als we terugkijken in de tijd, zien we dat de huidige rente ruim onder het historisch gemiddelde ligt. Maar wat we ook zien, is dat de rente heel lang op zo’n laag niveau kan blijven.

Uiteindelijk kan niemand in de toekomst kijken. Dat de rente ooit weer gaat stijgen, is vrijwel zeker. Maar erop gokken dat dit op korte termijn zal gebeuren, is een vorm van illusie-politiek.

De lage rente is niet de enige ontwikkeling die voor pensioenfondsen tot problemen leidt. Ook het rendement op zakelijke waarden brengt problemen met zich mee. Deze problemen betreffen zowel de hoogte van het rendement, als de volatiliteit van het rendement.

Om te beginnen de hoogte van het rendement. In het verleden zijn we hier te optimistisch over geweest. De hoge rendementen in het verleden zijn deels veroorzaakt door eenmalige meevallers. Een voorbeeld hiervan is de internationale integratie van financiële markten. Dat proces kun je niet nog een keer herhalen. Ook heeft de crisis laten zien dat de rendementen deels gestoeld waren op een onhoudbare schuldopbouw en zeepbellen, bijvoorbeeld op de Amerikaanse huizenmarkt. Ook dit willen we niet herhalen.

In 2009 adviseerde de Commissie Parameters al om te rekenen met lagere toekomstige rendementen. D it maakt bestaande pensioenregelingen structureel duurder. Minder rendement betekent dat er meer in de spaarpot gestopt moet worden om deze gevuld te krijgen. En dat is geen makkelijke boodschap.

En ook de volatiliteit van het rendement leidt tot pensioenproblemen. Grote negatieve schokken komen vaker voor dan we dachten. Sinds de eeuwwisseling hebben we al twee van deze schokken te verduren gehad. Eerst het knappen van de internet-zeepbel en vervolgens de financiële en economische crisis. Tegelijkertijd nemen de mogelijkheden om deze schokken te absorberen door de rijping van uw pensioenfondsen steeds verder af. Er zijn steeds grotere premieverhogingen nodig om de dekkingsgraad te laten herstellen. En werkgevers zijn alsmaar minder bereid om de premies verder te verhogen. Dit leidt ertoe dat de pensioenuitkeringen steeds meer afhankelijk worden van de rendementen op financiële markten.

Samenvattend moeten we vaststellen dat de problemen waar u als pensioenfondsbestuurders mee te maken heeft enkele hardnekkige oorzaken hebben. Er is dus actie nodig om deze problemen op te lossen. James Bond zal de pensioenwereld niet komen redden, maar gelukkig is er genoeg dat we zelf kunnen doen. En met ‘we’ bedoel ik nadrukkelijk ook u. Als belangrijke spelers in het pensioenlandschap zult ook u in actie moeten komen om de problemen op te lossen. Hoe dat er precies uit kan zien, daarover zullen de volgende sprekers u ongetwijfeld meer vertellen.

Ik dank u voor uw aandacht.