Hoe verstoringen in toeleveringsketens inflatie aanjagen en wat we daaraan kunnen doen

Onze economie leunt sterk op wereldwijde toeleveringsketens. Dat is efficiënt in goede tijden, maar maakt ons ook kwetsbaar voor verstoringen in het buitenland. Door deze internationale afhankelijkheid, én de toegenomen geopolitieke spanningen is het risico op verstoringen toegenomen. Recente gebeurtenissen, zoals de oorlog in Iran en eerder de chiptekorten en de energiecrisis na de Russische invasie in Oekraïne en de COVID-pandemie, hebben laten zien hoe snel lokale gebeurtenissen wereldwijd kunnen doorwerken. Als de productie of de aanvoer van goederen of grondstoffen ergens stokt, lopen levertijden op, valt de economische activiteit terug en stijgen de prijzen.

Kwetsbaarheid voor verstoringen ontstaat vooral wanneer de productie van een grondstof of goed in handen is van één of enkele landen. Dat geldt in het bijzonder voor goederen die essentieel zijn voor sectoren als zorg, defensie, energie en digitale infrastructuur. Bovendien zitten de grootste risico’s vaak aan het begin van de toeleveringsketen, vooral bij halfgeleiders, grondstoffen en zeldzame metalen. Verstoringen daar kunnen doorwerken in grote delen van de wereldeconomie, inclusief die van Europa en Nederland.

Ketenverstoringen drijven inflatie op

Door de toegenomen verwevenheid van de wereldeconomie leiden ketenverstoringen tot meer risico op inflatie. Verstoringen leiden niet alleen tot tekorten van specifieke goederen, maar werken breder door in de productie van goederen en diensten en de economische activiteit. Daardoor stijgen de kosten voor bedrijven, die zij in de keten doorgeven naar hun afnemers en die uiteindelijk door de consument worden betaald. Dit proces gaat geleidelijk en kan hardnekkig blijken: ook nadat de oorspronkelijke ketenverstoring afneemt blijft de inflatiedruk nog enige tijd bestaan.

De impact van ketenverstoringen op inflatie is niet overal hetzelfde. Sectoren en landen die sterker afhankelijk zijn van de import van grondstoffen en goederen worden bij een verstoring harder geraakt. De eerste figuur ‘inflatiereacties’ hieronder laat zien wat er in het verleden gebeurde met de inflatie na een verstoring in toeleveringsketens. Dit verschilt duidelijk per productcategorie: sommige prijzen liepen sterk op, terwijl andere beperkt of vertraagd reageerden.

Centrale banken, zoals de Europese Centrale Bank, reageren op hogere inflatie door de rente te verhogen. Daarmee wordt de economie afgeremd en kan de inflatie worden teruggedrongen. Deze aanpak is effectief wanneer prijsstijgingen voortkomen uit overmatige economische activiteit. Bij tekorten aan grondstoffen en goederen door verstoringen aan de aanbodkant ligt dat echter anders.

Hogere rentes lossen tekorten aan grondstoffen of goederen niet op. De oorzaak van de inflatie blijft immers bestaan. Tegelijk heeft een hogere rente brede negatieve economische gevolgen: investeringen nemen af, de economische groei vertraagt en de werkgelegenheid kan onder druk komen te staan. Dat brengt maatschappelijke kosten met zich mee.

Gericht beleid mogelijk, Europese samenwerking essentieel 

Omdat deze inflatie maatschappelijk kostbaar is om te bestrijden, is het belangrijk om verstoringen in de ketens te voorkomen. Dat vraagt gericht beleid van overheden, juist omdat bedrijven en consumenten die kwetsbaarheden niet altijd zelf kunnen verminderen. Er is nationale en Europese coördinatie voor nodig. Het verminderen van kwetsbaarheden heeft niet alleen voordelen voor individuele partijen maar ook voor de samenleving als geheel.

De kwetsbaarheden treffen vaak specifieke grondstoffen en goederen, en niet hele sectoren. De rechtergrafiek in de figuur hierboven laat zien dat binnen sectoren meestal slechts een beperkt aantal goederen écht kwetsbaar is. Dat vraagt om een gerichte aanpak door bijvoorbeeld productie van die goederen snel op te kunnen schalen, leveranciers te spreiden of strategische voorraden aan te leggen. Daarbij is het belangrijk om vooruit te kijken, omdat door technologische ontwikkelingen en veranderende productieprocessen ook de kwetsbaarheden zelf voortdurend veranderen.

Europese coördinatie is hierbij essentieel. Sommige lidstaten zijn beter gepositioneerd om productie van specifieke grondstoffen of goederen op te schalen, bijvoorbeeld door het benutten van bestaande kennis, infrastructuur of schaalvoordelen. Als we bijvoorbeeld het aanbod van chemische producten willen opschalen, ligt het voor de hand om dat te doen in landen waar al een chemisch productiecluster bestaat. Door beleid Europees te coördineren en nationale voordelen te benutten, kan Europa efficiënter kwetsbaarheden verminderen dan wanneer landen afzonderlijk hun kwetsbaarheid proberen te verminderen. Daarnaast is de EU nodig voor handelsakkoorden, die de kans op én de impact van verstoringen van toeleveringsketens kunnen verkleinen. Bovendien biedt de Europese interne markt een belangrijke buffer: bij verstoringen van de aanvoer van grondstoffen en goederen kunnen tekorten hierdoor beter worden opgevangen en kan alternatief aanbod binnen Europa sneller worden benut. Een sterke en innovatieve Europese economie biedt daarmee bescherming tegen toekomstige afhankelijkheden.