AI biedt kansen voor Nederland, maar succes komt niet vanzelf

Of AI de Nederlandse economie daadwerkelijk productiever maakt, hangt af van drie dingen: 1) of bedrijven toegang hebben tot goede AI-technologie, 2) of zij die technologie productief weten toe te passen en die toepassingen zich verspreiden in de economie en 3) of succesvolle bedrijven vervolgens kunnen groeien.

AI heeft potentieel grote invloed op economische groei en inflatie en is daarom van belang voor centrale banken. Het onderzoek van DNB richt zich op productiviteit, werk en inflatie en op de voorwaarden waaronder Nederland economisch van AI kan profiteren. AI brengt ook risico’s voor de samenleving en voor het financiële stelsel met zich mee. De maatschappelijke vragen die dit oproept laat deze studie buiten beschouwing, maar eerder onderzocht DNB bijvoorbeeld de risico’s van een mogelijke koersdaling van AI-aandelen voor de Nederlandse economie en pensioenfondsen. 

De sleutel tot succes ligt in de toepassing van AI

AI kan bedrijven en werkenden helpen, taken overnemen en nieuwe producten en diensten mogelijk maken. Ons onderzoek laat zien dat de macro-economische opbrengst voor Nederland vooral afhangt van hoe bedrijven AI gebruiken en succesvolle toepassingen breder inzetten. De nieuwe technologie leidt namelijk niet vanzelf tot hogere productiviteit.

Om productiever te worden moeten bedrijven hun werkprocessen anders inrichten en moeten werknemers nieuwe vaardigheden leren. Ook moeten bedrijven de tijd die AI bespaart goed benutten, bijvoorbeeld om de kwaliteit van hun producten te verbeteren, nieuwe producten te ontwikkelen of meer te produceren. Zo kunnen de voordelen van AI breed doorwerken in de economie.   

Nederland heeft een goede uitgangspositie, maar er is werk te doen

Nederland heeft een gunstige uitgangspositie, met een goede digitale infrastructuur, een hoogopgeleide beroepsbevolking en veel kennisintensieve dienstverlening. Bij zulke werkzaamheden kan AI helpen. Nederlandse bedrijven horen bovendien bij de Europese koplopers in het gebruik van AI. Het gebruik van AI groeit echter niet overal even snel. Grote bedrijven en sectoren die veel met digitale technologie werken, lopen voorop. Kleinere bedrijven gebruiken AI minder vaak, net als bedrijven in de bouw, het vervoer en de horeca. 

Juist kleinere bedrijven kunnen baat hebben bij AI. Met behulp van software en clouddiensten krijgen zij toegang tot specialistische kennis die eerder kostbaar was, zonder dat zij zelf AI-modellen of een eigen technische infrastructuur hoeven te ontwikkelen. Om AI goed te gebruiken is wel werk aan de winkel: ondernemers moeten geschikte toepassingen kiezen, medewerkers opleiden, en werkprocessen aanpassen. Vooral kleinere bedrijven hebben daarvoor niet altijd voldoende tijd en kennis in huis. Brancheorganisaties en kennisnetwerken kunnen hen helpen door ervaringen met AI te delen en praktisch advies te geven. 

Goede AI moet toegankelijk blijven

Nederland hoeft niet zelf de meest geavanceerde AI-modellen te ontwikkelen om van deze technologie te profiteren. Maar bedrijven moeten wel betrouwbare en betaalbare toegang houden tot AI-modellen en tot de benodigde gegevens en computerkracht. Ook moeten zij eenvoudig kunnen overstappen tussen aanbieders, zodat zij niet vastzitten aan één leverancier. 

Geavanceerde AI-modellen en de bijbehorende infrastructuur worden slechts in een beperkt aantal landen en grote technologiebedrijven ontwikkeld. Europese samenwerking kan de toegang van Nederlandse bedrijven tot rekenkracht, cloud- en data-infrastructuur versterken en hen meer alternatieven bieden. Volledige Europese zelfvoorziening is niet nodig. Het gaat er vooral om dat bedrijven betrouwbare toegang houden en niet afhankelijk worden van één moeilijk vervangbare aanbieder. 

Werk verandert, maar de gevolgen voor banen staan niet vast

AI kan taken overnemen, werknemers helpen meer te doen en nieuwe producten en diensten mogelijk maken. Daarom hoeft AI-gebruik niet tot minder banen te leiden. Hoe het aantal banen zich ontwikkelt, is onzeker. Voor veel mensen kan de inhoud van hun werk veranderen. Soms zullen zij kunnen aanpassen binnen hun functie, in andere gevallen kan een overstap naar een andere baan of sector nodig zijn.

Hoe werk verandert, hangt in belangrijke mate af van de keuzes die bedrijven zelf maken en hoe zij hun werknemers daarbij betrekken. We concluderen daarom dat werkgevers hun werknemers vroeg moeten betrekken bij keuzes over de toepassing van AI en de vaardigheden die daarvoor nodig zijn. Werkgevers- en werknemersorganisaties kunnen in cao’s afspraken vastleggen over om- en bijscholing en over veranderingen in functies. Dat sluit aan bij het advies van de Sociaal-Economische Raad (SER). 

Zodra duidelijk wordt dat een overstap naar ander werk nodig is, moet de begeleiding beginnen, voordat werknemers hun baan verliezen. Dat kan met scholing, loopbaanadvies en hulp bij het vinden van nieuw werk.

Geef succesvolle bedrijven meer ruimte

Sommige bedrijven zullen AI beter benutten dan andere. De economie profiteert meer wanneer succesvolle bedrijven kunnen groeien en extra personeel en financiering kunnen aantrekken. Daarvoor moeten nieuwe bedrijven kunnen starten en bestaande bedrijven kunnen groeien, maar moeten bedrijven ook kunnen krimpen of stoppen wanneer zij onvoldoende succesvol zijn. Eerder DNB-onderzoek laat zien dat in Nederland relatief weinig bedrijven worden opgericht en opgeheven. Ook worden personeel, machines en andere middelen niet altijd ingezet bij bedrijven waar dat het meeste oplevert. 

Beleid moet voorkomen dat arbeid en kapitaal onnodig vast blijven zitten bij minder productieve activiteiten. Dat vraagt onder meer om het kritisch bezien van regelingen die oprichting, groei, krimp of opheffing van bedrijven kunnen belemmeren. Ook binnen Europa moeten succesvolle bedrijven gemakkelijker kunnen groeien. Nederland moet daarom aanvullende nationale eisen voor AI zorgvuldig afwegen tegen het belang van een goed functionerende Europese markt. Daarnaast kan een beter functionerende Europese kapitaalmarkt bedrijven meer mogelijkheden bieden om hun groei te financieren. Zo kunnen succesvolle AI-toepassingen zich breder verspreiden door de economie.