De digitale euro: een nieuwe stap in de evolutie van het geld

Goedemiddag allemaal. Goed om jullie hier te zien bij de JongDNB Summer School. Het mag dan nog geen zomer zijn, maar het is niet alleen nooit te laat maar ook nooit te vroeg om te leren.

Vandaag staat in het teken van de digitale euro. Wat dat betreft hebben jullie een beetje pech, want over een paar dagen starten we hier in De Nieuwe Schatkamer met een expositie over die digitale euro. (Zijn jullie wéér te vroeg.) Aan de andere kant is het misschien een goede reden voor de niet-DNB’ers onder jullie om weer een keer terug te komen.

Je zou de digitale euro kunnen zien als de volgende stap in de evolutie van het geld. En ik dacht, misschien is het wel aardig om het verhaal van de digitale euro eens aan te vliegen vanuit die historische context.

En dat treft, want je kunt bij ons die evolutie van geld letterlijk zien. Achter mij, in De Nieuwe Schatkamer, aan de hand van historische voorwerpen uit onze collectie.

Een paar wil ik er hier vandaag uit lichten. Daarbij heb ik de hulp ingeroepen van onze numismatische collega’s bij DNB. Zij beheren, catalogiseren en onderzoeken de enorme collectie munten en andere geldvormen die DNB heeft, en zij weten hier ongelooflijk veel van. Van hun kennis maak ik vandaag dankbaar gebruik.

Dus laten we samen even de geschiedenis induiken, en dan komen we vanzelfsprekend uit bij de digitale euro.

Als je het over geld hebt, denken de meeste mensen al snel aan munten, bankbiljetten of misschien aan een betaalapp op hun telefoon. Maar geld heeft in de geschiedenis heel wat andere vormen gehad.

Een van de meest tot de verbeelding sprekende voorbeelden zijn de zogenoemde yapstenen. Grote, ronde stenen van soms wel vier meter doorsnee, gebruikt als betaalmiddel op het eiland Yap in Micronesië. Sommige waren zo zwaar als een klein bestelbusje. En toch functioneerden ze als geld. Niet omdat iemand ze in zijn broekzak kon stoppen, maar omdat iedereen wist wie eigenaar was van welke steen. De waarde zat niet in het fysieke gebruik, maar in het gedeelde verhaal eromheen: hoe moeilijk was de steen te verkrijgen, hoeveel risico was erbij genomen, en hoeveel inspanning had dat gekost. Dat voorbeeld laat prachtig zien: geld is geen ding, geld is een afspraak.

Dat principe zien we ook terug bij de eerste munten, die rond 650 voor Christus ontstonden in wat nu West-Turkije is. Voor het eerst werd een vaste hoeveelheid edelmetaal voorzien van een officiële instempeling – vaak een dier of symbool van de heersende macht. Die stempel hield een belofte in: deze munt heeft een bepaalde waarde, en daarvoor staat een autoriteit garant. Het was een enorme innovatie. Voortaan werd vertrouwen in het metaal geperst.

Toch had dit systeem zijn beperkingen. Vooral bij kleine dagelijkse betalingen werd dat zichtbaar. Zilveren munten met een lage waarde werden zó klein dat ze praktisch onbruikbaar waren.

De oplossing kwam rond 450 voor Christus op Sicilië, waar men bronzen munten introduceerde met een vaste, door de staat vastgestelde waarde – los van de intrinsieke waarde van het metaal. Daarmee was toen al een vorm van fiduciair geld geboren: geld dat zijn waarde niet ontleent aan wat het is, maar aan wie het uitgeeft en aan het vertrouwen dat mensen daarin stellen. Een fundamentele stap, die we herkennen, want zo werkt ons geld vandaag de dag ook.

In de eeuwen daarna groeide geld verder mee met handel en staatsvorming. Grotere handelsmunten zoals de rijksdaalder en de Nederlandse leeuwendaalder werden gebruikt in de internationale handel.

Die leeuwendaalder zien jullie hier. En we hebben zelfs een echt exemplaar voor jullie meegenomen uit onze collectie. Hij is vanuit de zaal wat moeilijk te zien, maar straks bij de uitgang staat iemand met de munt, dan kun je hem wat beter bewonderen.

In de zeventiende eeuw groeide de leeuwendaalder uit tot een internationale handelsmunt, vooral in het oostelijk Middellandse Zeegebied en het Ottomaanse Rijk. Arabische handelaren spraken spottend van aboe kelp, ‘vader van de hond’, omdat zij de leeuw voor een hond aanzagen.

Ook in Amerika werden leeuwendaalders gebruikt en ook daar bleef deze bijnaam hangen als dog dollar. Uiteindelijk werd het woord daalder door de Engelse kolonisten verbasterd tot dollar - een naam die tot op de dag van vandaag voortleeft.

Toen ik bij mijn laatste reis naar Washington bij de Nederlandse ambassade op bezoek was lieten ze me trots een exemplaar zien, heel interessant. Ik heb er maar niet bij gezegd dat we er hier een stuk of 1400 hebben liggen…

Misschien wel de grootste mentale sprong kwam met papiergeld. In China al in de tiende eeuw, in Europa pas veel later. Ook hier zat de innovatie niet in de techniek – een stuk papier – maar in het vertrouwen. In Nederland werden de eerste bankbiljetten zelfs op de achterkant doorgegeven en ondertekend, als een soort verzekeringsketen. Voor het geval het mis zou gaan. Vertrouwen moest groeien. Maar toen dat eenmaal stevig verankerd was, werd papiergeld vanzelfsprekend.

En dat brengt ons bij vandaag.

Als je deze geschiedenis overziet, zie je een duidelijke lijn. Geld wordt steeds abstracter, steeds minder tastbaar. Van steen naar metaal, van metaal naar papier. Telkens riep dat vragen op. Telkens was er scepsis. En telkens bleek: als het vertrouwen klopt en de publieke afspraken helder zijn, dan volgt acceptatie.

In dat licht is de digitale euro geen breuk met het verleden, maar een logisch nieuw hoofdstuk. Een volgende stap in een eeuwenoude evolutie.

Want de digitale euro is eigenlijk niets anders dan een bankbiljet in een digitaal jasje. De wereld digitaliseert. Een groot deel van wat we doen – werken, communiceren, winkelen – gebeurt digitaal. En betalen natuurlijk ook. In die wereld is het logisch dat wij, als uitgevers van bankbiljetten, onszelf een fundamentele vraag stellen: kun je ook digitaal betalen met de eigenschappen van contant geld?

Ons antwoord daarop is: ja. En dat is precies wat de digitale euro wil zijn.

Een digitaal bankbiljet, te gebruiken op je telefoon, je computer of eventueel op een pasje. Je kunt ermee betalen online, in een winkel, of van persoon tot persoon – net zoals met een muntstuk of een briefje van twintig.

En minstens zo belangrijk: hij werkt ook offline. Dus bij een internetstoring, of zelfs bij een stroomstoring. Juist dát maakt de digitale euro tot een robuuste terugvaloptie bij calamiteiten.

Gedekt door de overheid. Uitgegeven door de centrale bank. En ontworpen vanuit publieke waarden: toegankelijkheid, eenvoud en privacy.

Wat is de digitale euro precies?

Formeel gesproken is de digitale euro publiek geld in digitale vorm, uitgegeven door het Eurosysteem: de ECB en de nationale centrale banken. In technisch jargon heet dat een central bank digital currency – een CBDC.

Hij is bedoeld voor alledaagse betalingen: in winkels, online en tussen mensen. Hij wordt beschikbaar voor iedereen in het eurogebied, via banken en andere betaalinstellingen. Hij is ontworpen als aanvulling op contant geld, niet als vervanging. En hij biedt hoge privacybescherming, vooral bij offline gebruik – vergelijkbaar met cash.

Maar minstens zo belangrijk is wat de digitale euro niet is.

Om te beginnen: het is geen cryptomunt. Geen blockchain, geen koersschommelingen, geen experiment. Hij is ook geen stablecoin. Niet uitgegeven door een private partij en niet afhankelijk van onderliggende activa.

De digitale euro is geen spaarmiddel of beleggingsproduct. Er komen aanhoudingslimieten om grootschalig oppotten ten nadele van bankdeposito’s te voorkomen. Dit gaat over betalen, niet over sparen.

Hij dus geen vervanging van bankrekeningen. Commerciële banken blijven essentieel voor kredietverlening, innovatie en klantcontact.

En waarschijnlijk hoef ik jullie dit niet uit te leggen, maar laat ik hier toch heel helder over zijn: de digitale euro is geen instrument voor massale surveillance. De ECB krijgt geen inzicht in individuele bedragen die worden aangehouden of in transacties tussen personen. Privacy is juridisch en technisch verankerd in het ontwerp. Zeker offline lijkt de digitale euro nog het meest op contant geld.

En tot slot: het is ook geen programmeerbaar geld. Niemand kan bepalen waaraan jij je geld wel of niet mag uitgeven.

Waarom vinden we het belangrijk dat de digitale euro er komt?

Een deel van het antwoord is strategische autonomie. Europa is voor digitale betalingen sterk afhankelijk geworden van niet-Europese partijen. In Nederland is dat aan de kassa zelfs voor 100 procent, zodra je niet met cash betaalt. Dat werkt prima — tot het ineens niet meer vanzelfsprekend is. Bij geopolitieke spanningen, sancties of verstoringen kan die afhankelijkheid een zwakke plek worden. Dat willen we niet. Daarvoor is betalen te belangrijk.

De digitale euro versterkt dus de weerbaarheid van het Europese betalingsverkeer. Een publieke, Europese oplossing, die werkt in het hele eurogebied.

Een tweede reden is principiëler. Ons geldstelsel rust historisch op een balans tussen publiek en privaat geld. Publiek geld – uitgegeven door de centrale bank – fungeert als vertrouwensanker. Het zorgt ervoor dat andere vormen van geld hun waarde behouden. Mensen vertrouwen privaat geld ook omdat ze weten dat ze het altijd kunnen omzetten naar bankbiljetten of munten, en dat één euro altijd één euro is, ongeacht bij welke bank het staat of in welke vorm.

Die onderlinge uitwisselbaarheid – contant of giraal, publiek of privaat – is een fundament van ons systeem. In een steeds verder digitaliserend betalingslandschap komt die balans echter onder druk te staan. Contant geld is nu de enige vorm van publiek geld die burgers direct kunnen gebruiken. Maar het gebruik van cash daalt. De vraag is dan: hoe zorgen we ervoor dat publiek geld ook in de digitale wereld beschikbaar blijft voor iedereen?

De digitale euro zorgt ervoor dat burgers ook digitaal toegang houden tot geld van de centrale bank. Dat is geen technologische innovatie om de innovatie, maar een bewuste keuze voor behoud van publieke waarden.

Waar staan we anno 2026?

De ECB zit in een technische voorbereidingsfase. Pilots worden voorbereid, een zogeheten rulebook wordt vastgesteld en technische leveranciers zijn geselecteerd. Maar één ding is doorslaggevend: wetgeving. Zonder een Europese verordening kan er geen digitale euro komen. De Europese Commissie presenteerde het wetsvoorstel in juni 2023. De Europese Raad bereikte eind 2025 een akkoord. Nu kijkt iedereen naar het Europees Parlement. Hopelijk volgt daar in juni een akkoord, waarna de trialoog kan starten. De verwachting is dat het wetgevend traject eind 2026 kan worden afgerond.

En vooruitkijkend? De voorlopige tijdlijn:

·       2026: politieke besluitvorming

·       2027: pilots en testen met marktpartijen

·       2028: start ontwerp communicatiecampagne

·       Op zijn vroegst 2029: een mogelijke eerste uitgifte – als aan alle voorwaarden is voldaan

Het is dus best een lang traject. Maar gezien de politieke besluitvorming en de technische complexiteit van het project is dat ook wel te begrijpen.

Ik ga afronden. Jullie staan aan het begin van jullie loopbaan. Een deel van jullie zal de komende jaren werken aan beleid, toezicht, wetgeving, technologie of communicatie rond dit dossier. De digitale euro gaat niet over techniek alleen. Hij gaat over vertrouwen, publieke waarden en soevereiniteit in een digitale wereld.

Blijf dus kritisch. Stel vragen. En dwing ons scherp te blijven. Maar wees ook nieuwsgierig en ambitieus. Want als we dit goed doen, dan is de digitale euro niet zomaar een nieuw betaalmiddel. Dan is het een digitaal bankbiljet dat precies dát doet wat geld hoort te doen: makkelijk, betrouwbaar en voor iedereen beschikbaar zijn.

Dank jullie wel.