Stijgende energieprijzen, lagere voedselprijzen: hoe kan dat?

Voedselprijzen remmen de inflatie

In augustus, september en oktober waren voedingsmiddelen in Nederland gemiddeld goedkoper dan een jaar eerder. Economen noemen dat negatieve voedselinflatie. De daling was bijvoorbeeld zichtbaar bij melk en vetten. Halfvolle en magere melk waren in september ongeveer 7% goedkoper dan een jaar eerder en plantaardige oliën 13%. Bij boter en andere melkvetten was de daling met 31% nóg groter. Ook rundvlees werd 8% goedkoper. Toch werd niet alles goedkoper. En de prijsstijgingen van de afgelopen jaren zijn hiermee ook niet ongedaan gemaakt. De gemiddelde daling hoeft voor huishoudens dan ook niet bij elke boodschap merkbaar te zijn.

Negatieve voedselinflatie is best uitzonderlijk: sinds 2016 was alleen in 2021 sprake van negatieve voedselinflatie. De dalende voedselprijzen remmen nu de totale inflatie. Dat contrasteert sterk met enkele jaren geleden. Tussen 2022 en 2024 was de voedselinflatie lange tijd hoog tot wel 15% (figuur 1). Hoge energieprijzen na de Russische inval in Oekraïne en sterke prijsstijgingen op internationale voedselmarkten droegen destijds bij aan hoge voedselprijzen.

Van grondstof tot supermarkt

De prijs die consumenten betalen hangt af van kosten en prijsbeslissingen in verschillende schakels van de voedselketen.

Aan het begin staan voedselgrondstoffen, zoals graan, koffie en suiker. Boeren leveren hun producten aan de voedingsindustrie, die ze verwerkt tot voedingsmiddelen. Via de supermarkt en speciaalzaak komen die bij de consument terecht. In elke schakel worden kosten gemaakt, bijvoorbeeld voor energie, personeel, vervoer en verpakking. Veranderingen in deze kosten kunnen uiteindelijk doorwerken in de consumentenprijs.

Dat gebeurt niet meteen en ook niet altijd volledig. Bedrijven kunnen hogere kosten deels opvangen door genoegen te nemen met een lagere winstmarge: het verschil tussen hun verkoopopbrengsten en kosten wordt dan kleiner. Omgekeerd kunnen lagere kosten de marge vergroten als verkoopprijzen niet evenveel dalen. De mate waarin bedrijven kosten doorberekenen, bepaalt dus mede wat de consument merkt. De prijs van een brood of pak koffie weerspiegelt daardoor niet alleen de kosten van vandaag, maar ook eerdere kostenontwikkelingen en prijsbeslissingen.

Gunstige prijsontwikkelingen werken nog altijd door

De recente negatieve voedselinflatie hangt voor een belangrijk deel samen met lagere prijzen eerder in de keten (figuur 2). Vorig jaar waren de oogsten in Europa over het algemeen goed, bijvoorbeeld van granen en oliezaden. Dat drukte de prijzen van deze landbouwproducten. Daarnaast daalden vooral de wereldmarktprijzen van verschillende voedselgrondstoffen, zoals koffie, thee, cacao en suiker, ten opzichte van eerdere pieken (blauwe balk in figuur 2). Deze lagere prijzen eerder in de keten werken met vertraging door in prijzen die we in de winkel zien. Een reden voor die vertraging is dat prijzen in de voedselketen vaak voor langere tijd in contracten worden vastgelegd. Zo vinden bijvoorbeeld de onderhandelingen over prijzen tussen supermarkten en leveranciers maar een paar keer per jaar plaats. Veranderingen in kosten kunnen daardoor met vertraging doorwerken omdat de prijzen pas aangepast kunnen worden wanneer nieuwe afspraken worden gemaakt.

Hogere energieprijzen werken met vertraging door

Ook bij energie zit er tijd tussen een prijsverandering en de doorwerking naar producten. Energie bepaalt mede de kosten van vervoer, voedselverwerking, kunstmest en verpakking. De lagere energieprijzen van 2025 drukten daardoor tot en met juli nog de voedselinflatie. Inmiddels zijn de energieprijzen weer gestegen. Het effect daarvan komt geleidelijk in de voedselprijzen terecht. De eerdere dalingen kunnen de inflatie dus nog remmen, terwijl de huidige hogere energiekosten deze later juist kunnen verhogen.

Blijven voedselprijzen dalen?

Voedingsmiddelen zijn gemiddeld goedkoper dan een jaar geleden. Dat betekent niet dat ze ook van maand tot maand goedkoper worden, of dat de daling doorzet. In oktober 2026 stegen de voedselprijzen bijvoorbeeld met 0,4% ten opzichte van september 2026. Dat kan een eerste teken van een kentering zijn, maar kan ook samenhangen met tijdelijke prijsschommelingen, bijvoorbeeld door aanbiedingen in de maand ervoor. De eerdere kostendalingen bieden nu nog tegenwicht aan de gestegen energieprijzen, maar dat effect kan afnemen. Als hogere energiekosten verder worden doorberekend, kan de voedselinflatie weer oplopen.

Ook internationale voedselmarkten blijven bepalend voor prijzen in Nederland. Extreem weer kan bijvoorbeeld voedselgrondstoffen duurder maken. Wat consumenten uiteindelijk betalen, hangt af van deze kostenontwikkelingen én van de mate waarin producenten en supermarkten ze doorberekenen of opvangen in hun marges. De huidige prijsdaling is daarom geen garantie voor blijvend goedkopere boodschappen.