De plofkraak te lijf met inkt, lijm en synthetische DNA

Plofkraken nemen in aantal af, maar zijn nog lang niet de wereld uit. Alleen al in de eerste helft van dit jaar werden er in heel Nederland 19 automaten aangevallen, zo blijkt uit cijfers van de politie. Hoewel dat een fractie is van de 129 automaten die in het piekjaar 2013 werden getroffen, is iedere kraak is er een te veel.

Criminelen beschadigen immers vaak veel meer dan de geldautomaat zelf. Door bankbiljetten in omloop te brengen kunnen ze crimineel verdiend geld proberen te witwassen. Daarmee ondergraven ze het vertrouwen in geld.

Meer tastbaar zijn de gesneuvelde winkelruiten, straatmeubilair en zelfs volledige stationsgevels. Bovendien zijn ze gevaarlijk omdat voorbijgangers gewond kunnen raken. Voor getroffen bedrijven die moeten sluiten voor reparatie betekent een plofkraak vaak verlies van omzet en klanten. Dit speelt niet alleen bij ons, ook in andere eurolanden zijn er plofkraken, al dan niet georganiseerd vanuit Nederland.

Drie verdedigingslinies

Voor instellingen die zich bezighouden met de veiligheid en logistiek achter de verspreiding van bankbiljetten, is de plofkraak een geduchte vijand. Koen Thuis van DNB vertelt hoe ze die samen met het NFI, TNO, de politie, banken, waardevervoerders, de beheerder van automaten Geldmaat en Justitie en Veiligheid bestrijden.

Thuis werkt bij DNB als afdelingshoofd Cash, Beleid & Oversight en kent de problematiek van binnenuit, net als het kat-en-muisspel tussen criminelen en de instellingen die zich ontfermen over de logistiek en de veiligheid van contant geld.

Dat spel is op te delen in drie verdedigingslinies die alle drie een even grote rol spelen bij de bestrijding van de plofkraak. De eerste linie is de geldautomaat zelf, die in de loop der jaren flink versterkt is. De zogenoemde 'pizzaschijf' is bijvoorbeeld bijna verdwenen. Daarbij schuiven criminelen platte zakjes met flitspoeder in een geldautomaat waarna die ontploft.

Ook de truc waarbij er gas in de automaat werd gepompt waarna die kon worden opgeblazen werkt niet meer. De automaat rammen of hem lostrekken met een auto wordt volgens de politie niet meer gedaan. Ook daar zijn inmiddels maatregelen tegen genomen.

Inkt & lijm

Maar ook de eigenlijke buit, het geld, kan zich verdedigen. Bijvoorbeeld met lijm die vrijkomt zodra de automaat onder vuur ligt. Daardoor veranderen de stapeltjes bankbiljetten in dikke pakken samengeklonterd papier waar criminelen niets mee kunnen. Een vergelijkbare methode werkt met inkt. Dat zit in de automaten en wordt over de bankbiljetten gespoten zodra iemand de automaat probeert open te breken.

Hier weet Peter Zoon van het NFI alles van. Hij vertelt dat het hier niet om huis-tuin-en-keukeninkt gaat die met wat wasbenzine of bleek weg te poetsen is. Dit is inkt die niet meer loslaat. Bankbiljetten, maar ook kledingstukken van de criminelen blijven langdurig besmeurd en dat kan de opsporingsdiensten helpen hen te pakken te krijgen.

Synthetisch DNA

Dat zit zo. Als Zoon een biljet met verdachte inktvlekken in handen krijgt, kan hij samen met zijn collega's beginnen met zoeken naar de getroffen automaat. Bij het NFI worden monsters van het biljet genomen en de inkt onderzocht. De kleur van de inkt kan bijvoorbeeld al een herkenningspunt zijn, maar ook de samenstelling ervan.

Maar er is nog iets waar het NFI veel mee kan, iets wat niet met het blote oog zichtbaar is: synthetisch DNA. Dat wordt vaak samen door de inkt gemengd. Dat synthetische DNA bevat een unieke code waarmee Zoon en zijn collega's via een databank kunnen achterhalen uit welke specifieke automaat het biljet is ontvreemd. Of die nu in München staat, Gouda of Sofia.

Goud waard

Synthetische DNA kan op bankbiljetten zitten, maar bijvoorbeeld ook op de bekleding van de auto van een verdachte die in de buurt was van een ontplofte automaat. Als het DNA op het biljet overeenkomt met het DNA dat bij de plofkraak is vrijgekomen, hebben Zoon en collega's bewijs voor een misdrijf. Besmeurde biljetten zijn voor het NFI daarom goud waard.

Daar komt de derde verdedigingslinie tegen plofkraken om het hoekje kijken: jij. Yvonne Engel, bij DNB verantwoordelijk voor de analyse van cash geld legt uit dat als consumenten besmeurde biljetten niet aannemen, plofkraken niet loont.

Winkeliers en bedrijven hebben vaak apparatuur om biljetten te controleren en verdachte exemplaren te herkennen. Als consumenten dat ook doen kunnen criminelen hun gestolen geld nergens besteden en heeft het dus ook geen zin om ze met geweld te bemachtigen.

Hoe herken jij als consument zo'n besmeurd biljet? Vaak zit er donkergroene of donkerblauwe inkt op. Hoewel de kleur niet altijd hetzelfde oogt, is het patroon van de vlekken erg kenmerkend: de inkt verspreidt zich vanaf de randen naar het midden van het briefje. Als criminelen hebben geprobeerd de inkt met chemicaliën te verwijderen zijn de biljetten meestal verkleurd en zijn echtheidskenmerken aangetast. Hologrammen of kleurstrips zijn afgebrokkeld of zelfs volledig verdwenen, legt Engel uit.

Bij twijfel is het de veiligste optie om nee te zeggen tegen een besmeurd biljet. Op die manier helpen we de plofkraak samen de wereld uit.