Gemak of vergif? Wat zijn de gevolgen van meer betaalgemak voor jongeren?

Je scrollt door een feed op een sociaal medium. Er glijdt een trui over je scherm met een printje dat je aanspreekt. Je stopt om de trui wat beter te bekijken en dan verschijnt er een pop-up. Of je de trui voor €29,99 nu wil kopen. Dat wil je, maar er staat nauwelijks een tientje op je rekening. In de omschrijving lees je dat je in meerdere termijnen kan betalen en de eerste termijn gaat bovendien pas over een maand in. Dat is prettig! Je koopt de trui.

Rentevrij, tot het incassobureau aanklopt

Zo belanden veel jongeren in de problemen, weet Armin Zukanović van de Autoriteit Financiële Markten (AFM). Hij verdiept zich voor zijn werk als toezichthouder in het koopgedrag van jongeren en zag onder andere dat veel tieners en twintigers gebruikmaken van betaaldiensten die later betalen toestaan, 'buy now pay later' (bnpl).

Bnpl-aanbieders laten hun klanten hun aankopen in vaak drie termijnen betalen en altijd rentevrij. Althans, het begint rentevrij. Als de factuur onbetaald blijft wordt er vaak een incassobureau ingeschakeld en dan lopen de kosten op met rente en bijkomende heffingen.

Minderjarigen

Je moet in Nederland minstens 18 zijn om iets via bnpl te mogen kopen, maar Zukanović zag ook minderjarigen het volop gebruiken. De leeftijdscontrole lijkt niet helemaal waterdicht en dat is problematisch, vindt hij. Een jong brein is minder goed in staat om verleidingen zoals een mooie trui of een nieuwe fatbike te weerstaan. Als een jong iemand zonder geld met bnpl toch iets moois kan kopen, doet die dat waarschijnlijk.

Kwade wil? Ellen Naudts van De Nederlandsche Bank (DNB) denkt van niet. Slimmere betaalopties bieden meer gemak, meer efficiëntie en betere toegankelijkheid. Het betaalgemak is op zichzelf is geen veroorzaker van geldproblemen.

Meer koopopties, niet meer kennis

Maar als jongeren op grote schaal in schulden belanden gaat er toch iets mis? Pro-Tweedekamerlid Marjolein Moorman denkt van wel. Dat jongeren steeds meer opties hebben om dingen te kopen zonder dat ze per se meer kennis over geld hebben, vindt ze zorgelijk. Ze ziet het huidige betaalgemak als een katalysator van betaalproblemen onder jongeren.

Moorman, die zelf als tiener ervoer hoe het is om op te groeien met schulden, werkt nu als politicus aan oplossingen voor mensen die om verschillende redenen in geldproblemen komen. Eerst als wethouder Armoede en schuldhulpverlening in Amsterdam, nu als Kamerlid vanuit Den Haag. Moorman gelooft sterk in financiële voorlichting voor jonge tieners.

Geen leuk zakcentje

Niet iedereen krijgt dat van huis uit mee. Neem schrijver Tatjana Almuli. Zij groeide op in een gezin met ouders die door omstandigheden in de schuldhulpverlening belandden. Tatjana had het als kind niet breed en daar merkt ze ook nu nog de gevolgen van. In tegenstelling tot veel van Almuli's leeftijdsgenoten kreeg zij van haar ouders geen leuk zakcentje mee om een huis van te kunnen kopen of een dure opleiding te volgen. Aan financiële voorlichting ontbrak het haar.

Ze is nu 35 maar leeft nog altijd met de gevolgen. Almuli's inkomsten wisselen maandelijks en dat geeft stress. Wat haar ook stress geeft is dat ze daar met niemand over kan praten. Op geldzorgen rust een taboe merkte ze en om het te doorbreken schreef ze er recent een essay over in Volkskrant Magazine. Dat ze niet alleen staat in haar frustratie merkte ze uit de honderden steunbetuigingen die vervolgens ontving op Instagram.

Iemand die zich kan herkennen in het verhaal van Almuli is spreker Demi. Zij kampte jarenlang met geldproblemen maar durfde er met niemand over te praten. Omdat ze zweeg werden de problemen alleen maar erger. Ze leende geld bij in plaats van hulp te zoeken en daarmee raakte ze steeds dieper in de put. Aanmaningen en brieven van schuldeisers bleven onbeantwoord of verdwenen in de papierbak.

Vuilniszaken vol aanmaningen

Willem Los neemt nu het woord. Hij is van ONS Bank, een stichting die jongeren helpt die in de betaalproblemen zitten. Los vertelt dat de gemiddelde jongere die bij ONS Bank binnenkomt een schuld van €15.000 heeft, al zijn uitschieters van €75.000 of meer niet zeldzaam. Los zegt dat hij soms vuilniszakken vol met onaangeroerde aanmaningen en deurwaardersbrieven aantreft bij mensen.

Het ontwijkgedrag van Demi herkent Los. Jongeren negeren vaak de waarschuwingen, maar dat betekent niet dat ze er zorgeloos op los leven. De betalingsproblemen zijn wel degelijk bekend en veroorzaken stress. Dat heeft een negatieve invloed op hoe zij op school, werk en in sociale situaties functioneren.

Fysiek leed

Moorman van Pro vult hem hevig knikkend aan. Ze zegt dat geldzorgen ook fysieke pijn met zich meebrengen. Slaapgebrek, concentratiestoornissen en een verstoord eetpatroon zijn allemaal gevolgen van zorgen over geld. Omdat er zoveel mensen met geldzorgen zitten is dat daarmee ook een probleem voor de hele maatschappij.

Geldstress veroorzaakt dus niet alleen persoonlijk, maar ook maatschappelijk leed. Maar hoe verhelpen we het? Zijn de betaaldienstverleners aan zet, moet de politiek harder ingrijpen met wetten of moeten de jongeren zich leren in te houden?

Zorgtoeslag naar kleding

Financieel onderwijs kan bij dat laatste een rol spelen, denken alle sprekers. Ook Demi. Kinderen klaarstomen voor de lawine aan financiële verplichtingen die op hen afkomen als ze 18 worden is hard nodig volgens haar. Zelf was ze daar totaal niet klaar voor. Als bij haar de zorgtoeslag werd bijgeschreven was dat geld binnen een paar dagen opgegaan aan kleding en hebbedingetjes. Ze was zeker niet de enige van haar generatiegenoten.

Maar ook regulering kan helpen. Toezichthouders boeken enige vooruitgang op dat gebied, zeggen Naudts en Zukanović. Een voorbeeld: vanaf eind dit jaar valt bnpl onder de categorie 'kredietverstrekking'. Dat was tot nu toe nog niet in alle gevallen zo. Dat betekende dat veel bnpl-aanbieders hun diensten konden aanbieden zonder te hoeven waarschuwen voor eventuele negatieve consequenties.

Een volgende stap is het verbieden van bnpl voor jongeren onder de 21, vindt Moorman. Zukanović is op zijn beurt kritisch op de verspreiding van uitgesteld betalen in de winkelstraat. De verleiding is daar al helemaal moeilijk om iets te laten liggen als er niet direct hoeft te worden betaald.

Naudts van DNB denkt niet dat regels en voorlichting voldoende zijn. De hele betaalomgeving moet zodanig worden ingericht dat consumenten voordat ze op kopen klikken, begrijpen dat zij een financiële verplichting aangaan. Het nemen van financiële risico's moet gepaard gaan met enige mate van frictie vindt Naudts. Ook vindt ze dat de mogelijkheid om direct te betalen als makkelijk beschikbare keuze moet blijven bestaan.