Wendbaar en weerbaar in een onzekere wereld

Goedemiddag allemaal. Goed om u allemaal te zien.

Ik vind het thema van vandaag ‘Wendbaar, weerbaar, Wtp’, heel goed gevonden. Het allitereert lekker, en ik ben misschien wat gebiased, maar ik hoor hier ook een subtiele verwijzing in naar een bekend biermerk. En dat houdt dan weer een mooie belofte in voor de afsluitende borrel.

Ik vind het ook om inhoudelijke redenen een goed gekozen titel. Want juist in deze tijd moeten we wendbaar en weerbaar zijn, ook in het nieuwe stelsel. Daar kom ik zo op terug.

Maar voorlopig zitten we nog midden in de transitie naar dat nieuwe stelsel. De pensioensector haalt momenteel alles uit de kast om de transitie tot een goed einde te brengen. Inmiddels hebben ruim 30 pensioenfondsen de overstap gemaakt, ofwel meer dan een derde van het belegd vermogen. Daarmee is voor meer dan de helft van alle deelnemers het nieuwe stelsel, geheel of gedeeltelijk, inmiddels tastbaar.

Bij dit alles zou je hopen dat de buitenwereld het kan opbrengen om zich een beetje rustig te houden. Helaas zien we het tegendeel gebeuren. De nieuwe oorlog in het Midden-Oosten is nu meer dan een maand oud en naast al het politiek en menselijk leed is nu wel duidelijk dat ook de wereldeconomie flinke klappen krijgt. Hoe langer de oorlog duurt, en hoe langer de productie en toevoer van olie en gas ontwricht blijft, hoe groter natuurlijk de impact op groei en inflatie. Een langdurig hoge olieprijs werkt uiteindelijk door in de prijzen van andere producten, en daarmee ook in de loonvorming, wat de inflatoire effecten kan vergroten. In dat geval zal de ECB natuurlijk ingrijpen om de inflatie op middellange termijn rond de 2% te houden.

Maar er is meer aan de hand. Want deze oorlog is niet alleen een schok, maar ook een symptoom. Een symptoom van iets dat we al een tijdje weten: de wereld is veranderd. Ze is instabieler en onzekerder geworden. Waar tot voor kort het welbegrepen eigenbelang van internationale samenwerking en handel voorop stonden, is de wereld steeds meer gefragmenteerd geraakt. Instituties en de rule of law staan onder druk, korte termijn nationale belangen domineren. En in dienst van die belangen worden niet alleen economische relaties en afhankelijkheden als wapen ingezet, maar wordt ook – tot overmaat van ramp - geweld steeds minder geschuwd.

Willen we in deze instabiele en onzekere wereld overeind blijven, dan moeten we wendbaar en weerbaar zijn. Dat geldt voor Europa, dat geldt voor Nederland, en dat geldt voor de pensioensector. En, zou ik eraan willen toevoegen, dat geldt ook voor ons bij De Nederlandsche Bank.

In Europa zullen we veel meer als een eenheid moeten gaan opereren, politiek maar ook economisch. Dat geldt vooral voor de Europese interne markt. In een wereld waarin economische onzekerheid en fragmentatie toenemen, is de interne markt onze motor en airbag ineen. En daar valt nog enorm veel winst te behalen door onnodige belemmeringen weg te nemen. Hetzelfde geldt voor de Europese kapitaalmarkt, die nog veel te gefragmenteerd is. En er zijn vele andere terreinen waar we als Europa veel effectiever kunnen zijn als we meer samenwerken. Alleen zo kunnen we de Europese economie versterken, wat nodig is om de uitdagingen van deze tijd te aan te gaan.

In Nederland is het, juist nu, zaak dat we de langlopende knelpunten aanpakken: de stikstofcrisis, het elektriciteitsnet, de woningmarkt, u kent het rijtje. En het zou helpen als we weer wat meer met ons gezicht naar Europa gaan staan. Het nieuwe kabinet toont op al deze terreinen ambitie, en dat verdient steun. Het is belangrijk dat we de korte-termijn problemen niet de structurele uitdagingen laten overschaduwen. En de samenleving zal moeten accepteren dat de overheid niet meer alle schokken kan opvangen. Dit alles is onderdeel van een weerbare en wendbare maatschappij.

En de pensioenfondsen dan? Wat betekent wendbaar en weerbaar voor u als pensioenfondsbestuurder? Ik kan me voorstellen dat velen van u denken: ‘mag ik eerst even de transitie afmaken? Die vraagt al zo’n beetje alles van de wendbaarheid en weerbaarheid van mijn organisatie.’

En daar kan ik u geen ongelijk in geven. Het succesvol afronden van de transitie naar het nieuwe stelsel heeft prioriteit. De afgelopen jaren heeft de sector keihard gewerkt aan een evenwichtige en beheerste pensioentransitie. U als bestuurder, maar ook al die collega’s op het bestuursbureau, sociale partners, adviseurs. En nu moeten we de klus afmaken. Dat moeten we doen in een onrustige markt en een onzekere buitenwereld.

Daarbij blijven een complete en evenwichtige besluitvorming ongelooflijk belangrijk.  Zorg ervoor dat uw besluitvorming en uw invaardossier robuust is voor veranderingen in de buitenwereld.

Mijn collega Gita Salden zal tegen het einde van de dag verder ingaan op waar we nu staan met de transitie. Maar laat ik nog eens herhalen wat ik eerder heb gezegd: ik heb heel veel respect voor de gedreven en deskundige wijze waarop de sector dit gigantische project aanpakt. En ik zou tegen u willen zeggen: ga daar mee door. Hou vol!

Dus ja: de pensioentransitie heeft prioriteit. Maar tegelijkertijd kunnen we wat er in de buitenwereld gebeurt niet negeren. Ook de pensioensector zal zich daartoe moeten verhouden. Ook de pensioensector zal weerbaarder en wendbaarder moeten worden.

U kent vast wel de Eisenhower matrix. Op de x-as staat of taken urgent of niet-urgent zijn. Op de y-as of ze belangrijk zijn, of niet. De kunst is om tijd en middelen te vinden voor zaken die belangrijk zijn, ook als ze minder urgent zijn. Het vergroten van de wendbaarheid en weerbaarheid is misschien niet zo urgent als de transitie, maar wel belangrijk.

Het goede nieuws is: het nieuwe stelsel helpt daarbij. Het nieuwe pensioencontract maakt fondsen beter bestand tegen schokken, omdat de uitkeringen gaan meebewegen. Ook wordt het pensioenproduct persoonlijker. Het nieuwe pensioenproduct biedt bovendien de mogelijkheid om de risico’s waar deelnemers aan blootstaan beter aan te laten sluiten bij hun risicopreferenties en risicodraagkracht. Met andere woorden: de groepen die meer risico lopen zijn daar ook tegen bestand. Daarnaast zijn er nog steeds buffers. En als die onverhoopt leegraken is vooraf vastgesteld hoe verliezen worden verdeeld. Dat voorkomt discussie over wie waar recht op heeft en oplopende tekorten. Dat zorgt voor een toekomstbestendiger, weerbaarder pensioenstelsel. En dat is ook precies waar het allemaal om te doen is geweest bij de stelselherziening.

Natuurlijk wordt de hoogte van de pensioenuitkering wel onzekerder. Dat vergt nog meer aandacht voor de communicatie met de deelnemer dan voorheen. Een dalende uitkering is niet leuk maar wordt aanvaardbaarder als iemand je vertelt hoe dat komt. En als je diegene vertrouwt. Duidelijk en transparant zijn dus sleutelwoorden in de communicatie met de deelnemer. Of heerlijk helder. Maar dat laat ik verder graag aan u en aan mijn collega’s van de AFM over.

Het stelsel als geheel wordt dus beter bestand tegen schokken, maar hoe kunt u als pensioenfonds zelf weerbaarder worden?

Dat begint met u te realiseren dat de wereld echt is veranderd, en dat dat gevolgen kan hebben voor uw fonds. Ook, en misschien wel vooral, op het terrein van niet-financiële risico’s.

Neem de cyberdreiging. Cyberaanvallen, of ze nu van criminelen komen of van buitenlandse overheden, vormen een zeer ernstige bedreiging. Ook voor de financiële sector, ook voor pensioenfondsen. En helaas neemt die dreiging in deze tijd toe.

Hoe voorkom je bijvoorbeeld dat de vertrouwelijke gegevens van je deelnemers in handen komen van criminelen? En stel dat dit nachtmerriescenario werkelijkheid wordt, wat doe je dan?

Fondsen hebben al veel gedaan om hun cyberweerbaarheid te verhogen. Maar gezien de ernst van de dreiging moeten we hier continu aan blijven werken. Dat gaat niet alleen om voorkomen dat je aangevallen wordt, maar het ook opmerken en weten wat je moet doen als je aangevallen wordt. En als fonds moet je niet alleen zicht hebben op je eigen cyberweerbaarheid, maar ook op die van de derde partijen waarvan je afhankelijk bent voor je kritische processen. Ook hier op dit pensioenseminar gaan we het hebben over geopolitiek, cybersecurity en DORA, in de breakouts.

Los van cybersecurity kan het ook om geopolitieke redenen ongemakkelijk gaan voelen om afhankelijk te zijn van derde partijen. Met name als het gaat om niet-Europese IT-aanbieders. Een buitenlandse kill switch voor Nederlandse pensioenen klinkt niet als een ideaal scenario. Die afhankelijkheid moet dus omlaag. Daarom moeten er volwaardige Europese alternatieven komen. Dat kost tijd. Maar soms zijn die Europese alternatieven er al. Dan is het het overwegen waard om hiervan gebruik te gaan maken. Daarbij is het goed als pensioenfondsen samenwerken, om een mogelijk ‘first mover disadvantage’ te overwinnen, en kritische massa te creëren om de levensvatbaarheid van Europese leveranciers te bevorderen. Ook diversificatie van leveranciers kan helpen: niet alle eieren in een mandje. Ik hoef zeker de beleggers onder u niet te vertellen hoe dat werkt.

Wij zitten bij DNB wat dat betreft in hetzelfde schuitje als u. Ook wij leveren kritieke diensten aan miljoenen burgers in Nederland. Ook wij moeten ervoor zorgen dat we die diensten altijd kunnen leveren, ongeacht de omstandigheden. Ook wij moeten kijken naar onze kritieke afhankelijkheden. Ook wij moeten wendbaar en weerbaar zijn.

Daarom hebben wij bij DNB de afgelopen maanden een grondige beoordeling uitgevoerd van onze paraatheid voor extreme scenario’s — van desinformatiecampagnes tot een totale oorlog. Op basis van de lessen uit die beoordeling nemen we nu maatregelen. Ook het veranderprogramma DNB2030 dat we begin dit jaar zijn gestart heeft, naast kostenbesparingen, tot doel om onze organisatie wendbaarder te maken.

Op het gebied van operationele weerbaarheid leren we veel van onze collega’s van de Nationale Bank van Oekraïne. Ongeveer twee maanden terug bezocht ik in Kyiv mijn collega Andriy Pyshnyy en zijn medewerkers. Het was een missie van solidariteit, maar ook om te leren. Al meer dan vier jaar weten de Oekraïners hun financiële systeem draaiende te houden onder onvoorstelbaar moeilijke omstandigheden. Hun operationele weerbaarheid is werkelijk indrukwekkend, en we kunnen veel van hen opsteken.

Misschien nog belangrijker dan operationele weerbaarheid, overigens, is sociale weerbaarheid, zo heb ik in Oekraïne geleerd. Alles staat of valt met de weerbaarheid van de samenleving. In oorlogstijd moet er ook aandacht zijn voor de veiligheid van de medewerkers van de centrale bank en hun naasten. Want alleen dan kunnen ze goed hun werk doen. Voor pensioenfondsen zal dit niet anders zijn.

U en ik, de pensioenfondsen en DNB, zijn - ieder vanuit onze eigen rol - partners in het leveren van stabiliteit in een instabiele en onzekere wereld. Onze dienstverlening moet altijd doorgaan. Wendbaar en weerbaar zijn dan ook niet zomaar holle kreten. Ze betekenen heel concreet dat je moet zorgen dat je voorbereid bent. We gaan nu hoe dan ook de transitie afronden, en daarmee het beste pensioenstelsel ter wereld nog beter maken. En ondertussen bouwen we aan de wendbaarheid en weerbaarheid die nodig is om dat stelsel ook in onzekere tijden overeind te houden. En dit alles doen we natuurlijk in het belang van al die miljoenen mensen in Nederland die pensioen opbouwen via een pensioenfonds. Zodat ze kunnen genieten voor het pensioen waarvoor ze gespaard hebben.

Ik wens u een inspirerende dag toe.