Met veel Nederlanders gaat het goed, maar bij een deel stapelen kwetsbaarheden zich op

Een vergrootglas op kwetsbare huishoudens

Op het eerste oog gaat het Nederland economisch voor de wind. Zo is de economie krachtig hersteld van de coronacrisis en zijn werkloosheid en faillissementen historisch laag. Ook in internationaal perspectief doet Nederland het in vele opzichten goed. Toch hebben de gestegen energiekosten een sluimerend armoedeprobleem aan het licht gebracht, maken meer huishoudens gebruik van voedselbanken en heeft een deel van de Nederlanders nauwelijks toegang tot een geschikte woning. Deze ogenschijnlijke tegenstelling roept de vraag op hoe Nederlandse huishoudens ervoor staan, waar hun kwetsbaarheden zitten en hoe deze met elkaar samenhangen. Om hier een beter beeld van te krijgen is in deze Occasional Study gekeken naar de situatie van huishoudens op vijf terreinen waarop DNB de overheid adviseert: ‘werk en inkomen’, ‘vermogen en schuld’, ‘wonen’, ‘klimaat’ en ‘energie’. Aan de hand van een vijftiental indicatoren is onderzocht of huishoudens kwetsbaar zijn op deze terreinen door hun persoonlijke situatie af te zetten tegen een drempelwaarde voor kwetsbaarheid (zie tabel 1).

Tabel 1 - Aandeel huishoudens dat kwetsbaar is per indicator

Sommige groepen zijn vaker kwetsbaar dan anderen

Bij een deel van de huishoudens is duidelijk sprake van een stapeling van kwetsbaarheden. De grofweg 10% meest kwetsbare huishoudens is bijvoorbeeld op minimaal vijf van de bovenstaande indicatoren kwetsbaar (zie Figuur 1). Deze huishoudens bestaan vaak uit jongeren, laagopgeleiden, alleenstaanden, huurders en mensen met een migratieachtergrond. Naarmate het aantal kwetsbaarheden toeneemt, raken huishoudens met deze kenmerken sterker oververtegenwoordigd. De ruim 60% huishoudens die op geen of op maximaal twee indicatoren kwetsbaar is, bestaat juist vooral uit hoger opgeleiden, gepensioneerden, huiseigenaren en stellen (met of zonder kinderen).

Figuur 1 - Aantal kwetsbaarheden per huishouden

Percentage van alle huishoudens

Bron: DNB, CBS microdata

Sommige kwetsbaarheden blijken hardnekkig

Bijna één op de drie huishoudens heeft minder dan €5000 aan spaargeld of andere liquide middelen achter de hand. De corona- en energiecrisis hebben laten zien dat grote groepen huishoudens bij financiële tegenslagen snel in de problemen komen. Een gebrek aan financiële buffers komt logischerwijs ook vaak voor in combinatie met een laag inkomen. Uit de analyse blijkt dat mensen die in 2012 in deze situatie zaten, in 1 op de 3 gevallen in 2020 nog steeds in dezelfde situatie zaten. In deze groep is weer een sterke oververtegenwoordiging van alleenstaanden, relatief jonge huishoudens en mensen met een migratieachtergrond. Zowel in 2012 als in 2020 had de helft van deze groep geen werk. Mensen die hun situatie wél wisten te verbeteren, hebben in 2020 vaak een hoger opleidingsniveau dan in 2012.

Figuur 2 - Huishoudens blijven soms langere tijd in een kwetsbare positie hangen

Percentage van hoofdkostwinners die in 2012 kwetsbaar waren

Bron: DNB, CBS microdata

Een brede aanpak is nodig

De resultaten uit deze studie onderstrepen het belang van het verankeren van bredewelvaartsindicatoren in overheidsbeleid, zoals de begrotings- en verantwoordingssystematiek. Een breed welvaartsperspectief omvat niet alleen financieel-economische aspecten van beleid, maar ook andere zaken die belangrijk zijn voor mensen, zoals onderwijs, hun gezondheidszorg en de kwaliteit van hun leefomgeving. Uit deze studie blijkt dat kwetsbaarheden zich bij bepaalde groepen in de samenleving opstapelen. Om deze kwetsbaarheden aan te pakken, is een breed palet aan acties nodig, die naast de vijf hier onderzochte thema’s ook raken aan goede zorg, goed onderwijs en sociale cohesie. Een integrale aanpak is dus nodig, en deze aanpak komt eerder tot stand als het kabinet op basis van een breder palet aan informatie keuzes kan maken. Het ramen van brede welvaart is daarom een belangrijke volgende stap.   

Een breed welvaartsperspectief stelt beleidsmakers ook in staat om nadrukkelijker rekening te houden met de verschillen tussen huishoudens, waardoor economisch beleid aan effectiviteit kan winnen. Beleid dat verstandig is voor het gemiddelde huishouden kan namelijk voor kwetsbare huishoudens anders uitpakken. Zo kan een prijsprikkel grote groepen huishoudens aanzetten tot verduurzaming van de woning, terwijl kwetsbare huishoudens hierdoor juist verder in de problemen kunnen raken. Om kwetsbare groepen te betrekken bij verduurzaming van woningen is voor hen dus maatwerk nodig, zoals bijvoorbeeld een wijkgerichte aanpak van isolatie.

Lees ook: Aantal huishoudens stapelt kwetsbaarheden